Pawiak – nieistniejące już więzienie zbudowane przez Rosjan w Warszawie (na terenie dzisiejszego osiedla Muranów) w latach 1829-1835, między ul. Dzielną i Pawią, wg projektu Henryka Marconiego. W pracach projektowych brał też udział Fryderyk hrabia Skarbek.

Do gmachu głównego więzienia przylegał także budynek więzienia kobiecego, który nosił potoczną nazwę Serbia, który w czasie wojny rosyjsko-tureckiej pełnił funkcję szpitala wojskowego. W zachowanych piwnicach zniszczonego wiezienia od 1965 mieści się Mauzoleum-Muzeum Pawiaka.

1863-1939

W Warszawie do roku 1918 głównym więzieniem politycznym była Cytadela Warszawska. Na Pawiaku osadzano więźniów politycznych wtedy, gdy zabrakło miejsca w Cytadeli oraz więzieniu policyjnym na staromiejskim ratuszu. Pawiak pełnił funkcję więzienia śledczego dla więźniów politycznych z oddziałami męskim i kobiecym, służąc w latach 1863-1918 zaborcy rosyjskiemu i pruskiemu. W latach zaborów na Pawiaku więziono członków Rządu Narodowego, powstańców styczniowych 1863 roku, oraz działaczy partii robotniczych, narodowych i ludowych.

W okresie rewolucji 1905-1907 w Królestwie Polskim Pawiak był głównym więzieniem politycznym dla jej uczestników, których więziono także w Cytadeli Warszawskiej. Wówczas doszło do akcji uwolnienia w dniu 24 kwietnia 1906, 10 więźniów Pawiaka z orzeczoną karą śmierci - uwolnienia dokonała Organizacja Bojowa PPS pod dowództwem Jana Gorzechowskiego ps. "Jura"^[1]. Pawiak do końca panowania rosyjskiego w Królestwie Polskim, pełnił funkcję zarówno więzienia kryminalnego jak i politycznego. W okresie międzywojennym Pawiak pełnił swoje dotychczasowe funkcje, będąc aresztem śledczym dla więźniów politycznych i kryminalnych.

1939-1945

Po rozpoczęciu niemieckiej okupacji, więzienie systematycznie rozbudowywano w okresie 1939-1941, na wniosek niemieckiego Zarządu Zakładów Karnych (niem. Verwaltung der Strafanstalten), który domagał się przygotowania cel dla 2200 więźniów (przed wojną Pawiak mieścił 1000 osadzonych, a po zniszczeniach w 1939 roku stłoczono w nim 1700 więźniów). Mimo określonej maksymalnej pojemności 2200 więźniów, na Pawiaku nierzadko przetrzymywano ponad 3000 osób (mężczyzn i kobiet). Przetrzymywano w nim także kobiety w ciąży, podczas wojny w części więzienia dla kobiet (Serbia), urodziło się ok. 50 dzieci^[2].

W latach 1939-1944 więziono w Pawiaku ok. 100 tys. mężczyzn i 20 tys. kobiet. Największą grupę stanowili mężczyźni w wieku od 25-50 lat oraz młodzież w wieku 15-20 lat. Zdarzały się wypadki aresztowania ludzi ponad 80-letnich oraz dzieci od lat 8. Aresztowano nawet chłopca w wieku 1,5 lat, jako zakładnika za rodziców^[2]. Pierwszych więźniów przywieziono na Pawiak w dniu 2 października 1939, osadzano ich w części więzienia zwanej Serbią oraz tej części która ocalała z bombardowań niemieckich podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939. Pierwszy transport liczył 163 więźniów (liczba ta figurowała w częściowo zniszczonych księgach ewidencji, odnalezionych w ruinach więzienia po wojnie). Na Pawiaku osadzano wbrew prawu międzynarodowemu, także jeńców wojennych^[2].

Warunki w więzieniu były bardzo ciężkie, przeciętna dzienna norma żywnościowa wynosiła 500 do 1000 kalorii, co sprzyjało masowym zachorowaniom, awitaminozie, chorobom przewodu pokarmowego, obrzękom głodowym, oraz przypadkom śmierci z wycieńczenia^[2]. Cele były przepełnione (co utrudniało pobyt zwłaszcza w nocy), masowo występowało w nich robactwo (pchły, pluskwy, wszy), a władze więzienia wymagały utrzymania czystości nie dostarczając jednak środków do jej utrzymania (co stanowiło dodatkowy powód do szykanowania osadzonych).

Na Pawiaku umieszczano osoby zatrzymane w łapankach, członków ruchu oporu i więźniów politycznych. Było jednym z głównych więzień śledczych okupacyjnej policji bezpieczeństwa w GG. Na Pawiaku był przetrzymywany m. in. Jan Bytnar "Rudy", uwolniony 26 marca 1943 roku w "Akcji pod Arsenałem". W czasie okupacji niemieckiej Pawiak znalazł się na terenie warszawskiego getta.

Ogółem rozstrzelano ok. 37 tys. więźniów (m.in. w lasach palmirskich), a ok. 60 tys. wysłano do obozów koncentracyjnych i na roboty przymusowe. W Pawiaku działały polskie organizacje konspiracyjne, którym udało się uchronić pewną liczbę więźniów od rozstrzelania.

11 lutego 1944 Gestapo dokonało egzekucji grupy więźniów z Pawiaka, którzy zostali powieszeni na ul. Leszno (naprzeciwko budynku sądów). 30 lipca 1944, na dwa dni przed wybuchem powstania warszawskiego, Niemcy wysłali do obozów koncentracyjnych (Gross-Rosen i KL Ravensbrück) 2000 mężczyzn i 400 kobiet. Po spacyfikowaniu powstania na Woli rozstrzelali pozostałych więźniów.

Spośród niemieckiej załogi więzienia szczególnym okrucieństwem wyróżniał się komendant Pawiaka Franz Bürkl, zboczeniec i morfinista^[3], który pierwszy rozpoczął mordowanie uwięzionych - został zlikwidowany przez członków Batalionu Parasol Armii Krajowej z wyroku sądu podziemnego w zamachu w dniu 7 września 1943, za co w odwecie zamordowano 20 więźniów Pawiaka.

1 października 1943 zlikwidowano w podobnym zamachu kolejnego oprawcę, Ernsta Weffelsa, szefa żeńskiej części Pawiaka tzw. Serbii. Kolejny biorący udział w egzekucjach funkcjonariusz, Karl Zander, został dla bezpieczeństwa przeniesiony w 1944 do Krakowa.

Zakończenie

Z polecenia Gestapo budynek więzienny został w dniu 21 sierpnia 1944 wysadzony w powietrze. Po wysadzeniu przez Niemców więzienia ocalał prawy słup bramy i wiąz szypułkowy, który rósł tuż obok niej po wewnętrznej stronie muru więziennego. Do drzewa tego rodziny pomordowanych przez Niemców więźniów mocowały tabliczki z ich nazwiskami. Wiąz jednak usechł w 2004 r., dlatego pracownicy Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych (GZUT) wycięli go, zdjęli z niego formę i wykonali odlew brązowy, został ustawiony w 2005 r.

Obecnie znajduje się tu Muzeum Więzienia "Pawiak", działające jako oddział Muzeum Niepodległości. Mauzoleum-Muzeum Pawiaka otwarte zostało 28 listopada 1965 roku i w zachowanych piwnicach więzienia wyeksponowano historyczne pamiątki.

Zobacz również: